“ रस्ता बदलला की दिशा बदलते; पण दृष्टी बदलली की संपूर्ण जगच नव्याने दिसू लागतं"

📚 ' द मोटारसायकल डायरीज’ : रस्त्यांवरून सुरू झालेला प्रवास, अंतर्मनात पोहोचलेली क्रांती..

पुस्तक समीक्षा : ‘द मोटारसायकल डायरीज’ 

लेखक : एर्नेस्टो ‘चे’ ग्वेरा 

मराठी अनुवाद : अमृता देशपांडे 

प्रकाशन: मधुश्री पब्लिकेशन..

काही प्रवास पावलांना अंतराची जाणीव करून देतात; काही प्रवास मात्र मनाला खोली देतात. काही रस्ते आपल्याला एका शहरातून दुसऱ्या शहरात घेऊन जातात, तर काही रस्ते आपल्या विचारांच्या बंद दरवाजांवर टकटक करतात. माणूस प्रवासाला निघतो तेव्हा त्याला वाटत असते की तो जग पाहायला निघाला आहे; पण प्रवास संपेपर्यंत त्याला उमगते की जग पाहता पाहता तो स्वतःलाच नव्याने शोधून आलेला असतो.

#एर्नेस्टो ‘चे’ ग्वेरा कोण आहेत?

एर्नेस्टो ‘चे’ ग्वेरा (1928–1967) हे अर्जेंटिनाचे डॉक्टर, लेखक,मार्क्सवादी विचारवंत आणि क्यूबन क्रांतीतील प्रमुख क्रांतिकारक नेते होते. वैद्यकीय शिक्षण घेत असताना त्यांनी दक्षिण अमेरिकेचा प्रदीर्घ प्रवास केला. या प्रवासात त्यांनी गरिबी, आर्थिक विषमता, श्रमिकांचे शोषण आणि सामाजिक उपेक्षा जवळून अनुभवली. या अनुभवांनी त्यांच्या सामाजिक आणि राजकीय विचार विश्वावर खोल परिणाम केला. याच प्रवासाचे अनुभव पुढे त्यांच्या प्रसिद्ध ‘The Motorcycle Diaries’ या पुस्तकात प्रतिबिंबित झाले.

नंतर ग्वेरा Fidel Castro यांच्या नेतृत्वाखालील क्यूबन क्रांतिकारी चळवळीत सहभागी झाले आणि 1959 मध्ये फुल्हेन्सियो बतिस्ताच्या राजवटीचा पराभव झाल्यानंतर क्यूबातील नव्या सत्ताकारणात महत्त्वाची भूमिका बजावली. ते समाजवादी विचार, साम्राज्यवादविरोध आणि सामाजिक समतेचे समर्थक होते. मात्र त्यांच्या पुढील सशस्त्र क्रांतिकारी कारवाया आणि राजकीय भूमिका अत्यंत वादग्रस्त राहिल्या आहेत; त्यामुळे ‘चे’कडे काहीजण क्रांतीचे प्रतीक म्हणून पाहतात, तर काहीजण त्यांच्या हिंसक राजकीय पद्धतीवर कठोर टीका करतात.

1967 मध्ये बोलिव्हियामध्ये क्रांतिकारी संघर्षादरम्यान त्यांना पकडण्यात आले आणि त्यांची हत्या करण्यात आली. मृत्यूनंतर त्यांची प्रतिमा जगभरातील बंडखोरी, परिवर्तन, सामाजिक न्याय आणि विद्रोही तरुणाईचे प्रतीक बनली. मात्र त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा अभ्यास करताना त्यांच्या विचारांबरोबरच त्यांच्या कृती, राजकीय भूमिका आणि त्यांच्यावरील ऐतिहासिक टीकाही चिकित्सकपणे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

एर्नेस्टो ‘चे’ ग्वेरा यांचे ‘द मोटारसायकल डायरीज’ हे असेच एका तरुणाच्या प्रवासाचे पुस्तक आहे, पण हा प्रवास केवळ रस्त्यांचा नाही, तो दृष्टीचा आहे; हा प्रवास केवळ भूगोलाचा नाही, तो अंतर्मनाचा आहे, आणि हा प्रवास केवळ एका तरुणाचा नाही, तर एका संवेदनशील मनाच्या सामाजिक जागृतीचा आहे.

वरकरणी पाहता ही दोन तरुण मित्रांची दक्षिण अमेरिकेतील साहसयात्रा आहे. एक जुनी मोटारसायकल, खिशात मर्यादित साधनं, डोळ्यांत अपरिचित जग पाहण्याची उत्सुकता आणि मनात तरुणपणाची बेफिकीर स्वप्नं घेऊन एर्नेस्टो ग्वेरा आणि त्याचा मित्र अल्बेर्तो ग्रानादो प्रवासाला निघतात. त्यांना सुरुवातीला रस्त्यांवर साहस दिसते, निसर्ग दिसतो, पर्वत दिसतात, नद्या दिसतात, अपरिचित प्रदेश दिसतात; पण जसजसा प्रवास पुढे सरकतो, तसतसे त्या दृश्यांच्या रंगामागे दडलेली गरिबीची राख, विषमतेची सावली, शोषणाची जखम आणि उपेक्षेची वेदना त्यांच्या नजरेत भरू लागते...आणि नेमका तिथून या पुस्तकाचा खरा प्रवास सुरू होतो.

मोटारसायकलच्या चाकांना वेग मिळत असताना एका तरुणाच्या विचारांनाही नवा वेग मिळत जातो. रस्ता पुढे जातो, पण त्याच वेळी त्याच्या मनातील प्रश्नही पुढे सरकत जातात. कालपर्यंत ज्या गोष्टी केवळ ऐकलेल्या होत्या, त्या आता त्याच्या डोळ्यांसमोर जिवंत उभ्या राहतात. खाणीत राबणारा श्रमिक, उपासमारीशी दोन हात करणारा गरीब शेतकरी, आपल्या अस्तित्वासाठी झगडणारा आदिवासी, समाजाच्या कडेला फेकला गेलेला माणूस, आजारपणाशी लढणारे रुग्ण हे चेहरे त्याच्यासाठी अनोळखी राहत नाहीत.

ते चेहरे त्याच्या विवेकाचा आरसा बनतात.

गरिबीबद्दल वाचणे आणि गरिबीच्या डोळ्यांत डोळे घालून पाहणे यात जमीन-अस्मानाचा फरक असतो. विषमतेवर भाषण करणे सोपे असते; पण विषमतेच्या चटक्याने भाजलेल्या माणसाच्या वेदनेला स्पर्श करणे कठीण असते.चे ग्वेराचा प्रवास त्याला याच अनुभवाच्या जवळ घेऊन जातो. सामाजिक अन्याय हा एखादा कोरडा राजकीय शब्द न राहता त्याच्यासमोर हाडामांसाच्या माणसांचे दुःख बनून उभा राहतो.

आणि मग एक प्रश्न त्याच्या अंतर्मनाला सतत छळू लागतो, “समाज आजारी असेल, तर केवळ व्यक्तीला औषध देऊन समाज निरोगी होईल का?”

वैद्यकीय विद्यार्थी म्हणून ग्वेरा शरीरातील आजार समजून घेण्याचा प्रयत्न करीत होता; पण या प्रवासाने त्याला समाजाच्या आजाराची लक्षणं दाखवायला सुरुवात केली. गरिबी, भूक, शोषण, असमानता, उपेक्षा आणि संधींची विषमता ही केवळ सामाजिक परिस्थिती नव्हती; ती माणसाच्या जीवनावर ओरखडे उमटवणारी वास्तवता होती.

पेरू मधील सॅन पाब्लोच्या कुष्ठरोग वसाहतीतील अनुभव त्याच्या या सामाजिक संवेदनशीलतेला अधिक गडद करतो. आजाराच्या नावाने माणसाभोवती उभ्या केलेल्या भिंती त्याला दिसतात; पण त्या भिंतींपलीकडे पाहण्याची त्याची धडपडही दिसते. तिथे ‘रुग्ण’ हा शब्द मागे पडतो आणि ‘माणूस’ हा शब्द पुढे येतो.

कदाचित माणुसकीचा खरा अर्थ हाच असावा, " दुसऱ्याच्या दुःखाची केवळ माहिती असणे नव्हे,तर त्या दुःखाकडे पाठ फिरवून पुढे जाता न येणे."

याच ठिकाणी ‘द मोटारसायकल डायरीज’ एका प्रवासवर्णनाच्या पलीकडे जाते. ते आपल्याला विचारायला भाग पाडते, आपण जगाकडे किती पाहतो आणि किती समजून घेतो? आपल्या सुखाच्या सुरक्षित कवचाबाहेरचं जग आपल्याला खरंच माहीत आहे का? आपल्या सभोवतालच्या माणसांच्या वेदना आपल्या विवेकाला अस्वस्थ करतात का, की त्या केवळ बातम्यांमधून येणाऱ्या आकडेवारीसारख्या आपल्यासमोरून निघून जातात?

ग्वेराच्या प्रवासात सर्वांत महत्त्वाचा बदल भौगोलिक नसून मानसिक आहे. सुरुवातीचा प्रवास ‘मी’पासून सुरू होतो; पुढे तो ‘आपण’पर्यंत पोहोचतो.

अर्जेंटिना, चिली, पेरू, व्हेनेझुएला नकाशावर वेगवेगळ्या रंगांनी रंगवलेले देश. पण या सीमांच्या पलीकडे गेल्यावर त्याला जाणवते की माणसांच्या वेदनांना सीमा नसतात. नकाशावर आखलेल्या रेषा राष्ट्रांची ओळख ठरवू शकतात; पण माणसाच्या अश्रूंना त्या विभागू शकत नाहीत...ही जाणीव त्याच्या विचार विश्वात एक नवा दरवाजा उघडते.

म्हणूनच हा प्रवास केवळ दक्षिण अमेरिकेच्या भूगोलाचा राहत नाही, तर तो तिच्या सामाजिक आत्म्याचा शोध बनतो. पर्वतांच्या उंचीपेक्षा माणसाच्या दुःखाची खोली त्याला अधिक अस्वस्थ करू लागते. रस्त्यांच्या लांबीपेक्षा विषमतेची दरी त्याच्या नजरेत मोठी होऊ लागते. आणि साहसाच्या रोमांचापेक्षा माणुसकीचा प्रश्न त्याला अधिक महत्त्वाचा वाटू लागतो...हीच या पुस्तकाची खरी जादू आहे.

रस्ता बदलतो आणि त्याच्यासोबत दृष्टी बदलते.

दृश्यं बदलतात आणि त्यांच्यासोबत विचार बदलतात.

प्रश्न बदलतात आणि त्यांच्यासोबत माणूसही बदलतो.

आजच्या काळात प्रवासाची व्याख्या अनेकदा मोबाईलच्या कॅमेऱ्यात बंदिस्त झाली आहे. एखाद्या सुंदर ठिकाणी पोहोचणे, काही छायाचित्रे घेणे, ती सोशल मीडियावर टाकणे आणि पुढच्या ठिकाणाकडे निघून जाणे इतकाच प्रवासाचा अर्थ उरतोय का, असा प्रश्न ‘द मोटारसायकल डायरीज’ आपल्यासमोर ठेवते.

कारण खरा प्रवास केवळ ठिकाणं बदलत नाही, तर तो माणूस बदलतो.

जिथे जाता, तिथल्या माणसांना पाहा.

त्यांचं जग समजून घ्या.

त्यांचे प्रश्न ऐका.

त्यांच्या संघर्षाची भाषा समजून घ्या.

आणि त्यांच्या दुःखापासून स्वतःला पूर्णपणे अलिप्त ठेवता येत नसेल, तर समजा तुमच्या प्रवासाला अर्थ मिळू लागला आहे.

याच अर्थाने हे पुस्तक आजच्या तरुणांसाठी विशेष महत्त्वाचे ठरते.

आज ज्ञानाची साधनं आपल्या हातात आहेत; माहितीचा महासागर आपल्या मोबाईलमध्ये आहे; जग एका स्क्रीनवर येऊन बसलं आहे. पण माहिती वाढली म्हणून संवेदनशीलता वाढतेच असे नाही.

पदवी आपल्याला पात्रता देऊ शकते, ज्ञान आपल्याला क्षमता देऊ शकते; पण सामाजिक भानच आपल्याला माणूस बनवते.

विद्यापीठ आपल्याला पुस्तकं शिकवतं; जीवन आपल्याला माणसं वाचायला शिकवतं. पुस्तकं आपल्याला उत्तरं देतात; जीवन मात्र योग्य प्रश्न विचारायला शिकवतं. आणि कधी कधी एखादा प्रश्नच आपल्या संपूर्ण आयुष्याची दिशा बदलून टाकतो.

‘द मोटारसायकल डायरीज’ चा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्याकडे केवळ ‘चे’च्या प्रतिमेचे गौरवीकरण म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही. हे पुस्तक त्याच्या पुढील क्रांतिकारी राजकीय जीवनाचे घोषणापत्र नाही. उलट, ते त्या आधीच्या काळातील एका तरुणाच्या अनुभवांचे, निरीक्षणांचे आणि बदलत्या जाणिवांचे दस्तऐवजीकरण म्हणून वाचणे अधिक अर्थपूर्ण ठरते.

कारण एखाद्या व्यक्तीच्या विचारांची चिकित्सा करणे आणि त्या व्यक्तीच्या प्रत्येक कृतीचे समर्थन करणे या दोन पूर्णपणे वेगळ्या गोष्टी आहेत.

‘चे’च्या पुढील राजकीय भूमिकांबद्दल इतिहासात तीव्र मतभेद आहेत आणि त्यांच्यावर गंभीर टीकाही झाली आहे. त्यामुळे या पुस्तकाकडे व्यक्तिपूजेच्या चष्म्यातून नव्हे, तर चिकित्सक आणि संवेदनशील वाचकाच्या नजरेतून पाहणे अधिक योग्य ठरेल, असं मला वाटतं मित्रांनो..

आपण ‘चे’च्या पोस्टरला सलाम करण्यासाठी हे पुस्तक वाचू नये; तर एका तरुणाच्या मनात प्रश्न कसे जन्म घेतात, अनुभव विचारांना कसे धारदार करतात आणि सामाजिक वास्तव एखाद्या संवेदनशील मनाला आतून कसे बदलून टाकते, हे समजून घेण्यासाठी ते वाचावे.

शेवटी, ‘द मोटारसायकल डायरीज’ आपल्याला एका विलक्षण विरोधाभासाची जाणीव करून देते...

एक तरुण प्रवासाला निघतो, साहसाच्या शोधात...पण प्रवास संपताना त्याच्या हातात साहसाच्या आठवणींपेक्षा अधिक मौल्यवान काहीतरी असते, अनेक अनोळखी चेहरे, असंख्य प्रश्न, समाजाच्या जखमांची जाणीव आणि माणुसकीकडे पाहण्याची नवी दृष्टी.

म्हणूनच या पुस्तकाचा खरा नायक कदाचित मोटारसायकल नाही, रस्ता नाही, पर्वत नाही, अगदी ‘चे’ही नाही.

या पुस्तकाचा खरा नायक आहे, जागृत होत जाणारा विवेक.

कारण जग पाहण्यासाठी डोळे पुरेसे असतात, पण जग समजून घेण्यासाठी संवेदनशील मन लागतं.

दुसऱ्याच्या वेदनेत स्वतःची वेदना ऐकू येऊ लागली, तर सामाजिक जाणीवेचा जन्म होतो. अन्याय पाहून मन अस्वस्थ होऊ लागलं, तर वैचारिक प्रवास सुरू होतो. आणि आपल्या सुखाच्या पलीकडेही एक विशाल जग आहे, याची जाणीव झाली की माणूस केवळ स्वतःसाठी जगणं थांबवून समाजाचा एक सजग घटक बनू लागतो.

म्हणूनच, रस्ता आपल्याला किती दूर घेऊन गेला, यापेक्षा त्या रस्त्याने आपल्याला किती बदललं,.हे अधिक महत्त्वाचं असतं.

आणि कदाचित ‘द मोटारसायकल डायरीज’ची सर्वांत सुंदर ओळ आपल्या मनात अशी उमटते, 

“ प्रवासाचा शेवट गंतव्यस्थानी होत नाही, तो आपल्या जुन्या विचारांच्या शेवटी आणि नव्या जाणिवांच्या सुरुवातीला होतो.”

एक तरुण मोटारसायकलवरून दक्षिण अमेरिकेच्या रस्त्यांवर निघाला होता. परंतु परतीच्या वाटेवर त्याच्यासोबत केवळ प्रवासाच्या आठवणी नव्हत्या; त्याच्यासोबत एका खंडाच्या वेदनांचा प्रतिध्वनी आणि एका जागृत होत जाणाऱ्या मनाची अस्वस्थता होती.

म्हणूनच ‘द मोटारसायकल डायरीज’ ही केवळ मोटारसायकलवर केलेल्या प्रवासाची डायरी नाही..ती ‘मी’पासून ‘आपण’पर्यंत पोहोचलेल्या एका तरुणाच्या अंतर्मनाची यात्रा आहे.

आणि शेवटी ती आपल्यालाही एक अस्वस्थ करणारा, पण अत्यंत आवश्यक प्रश्न विचारते, “तुम्ही जग पाहत आहात...की जगण्यामागचं वास्तवही पाहत आहात?”

🎓 हें पुस्तक खरेदी करण्यासाठी:

https://madhushreepublication.com/product/the-motorcycle-diaries-ernesto-che-guevara/

-एक पुस्तकप्रेमी आणि समीक्षक.. ✍️

🎓 #विद्यार्थीमित्र प्रा. रफीक शेख

The Radical Humanist..

साहित्यप्रेमी | विवेकवादी | समाजमाध्यमकार

🔰डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम विद्यार्थी फाउंडेशन..

"Nurturing Potential Through Education"

शिक्षण | सेवा | प्रेरणा | प्रबोधन | सामाजिकता | संशोधन

#TheMotorcycleDiaries #CheGuevara #ErnestoCheGuevara #द_मोटारसायकल_डायरीज #चेग्वेरा #पुस्तकसमीक्षा #मराठीपुस्तक #मराठीवाचन #पुस्तकप्रेमी #मराठीसाहित्य #वाचनसंस्कृती #वैचारिक #विचार #विचारमंथन #प्रबोधन #सामाजिकभान #सामाजिकजाणीव #माणुसकी #मानवतावाद #सामाजिकन्याय #समता #विवेकवाद #चिकित्सकवाचन #जागरूकता #परिवर्तन #क्रांतिकारीविचार #साहित्य #साहित्यप्रेमी #वाचनप्रेमी #पुस्तकवेड #पुस्तकविश्व #वाचक #मराठीलेखन #मराठीलेख #साहित्यविश्व #BookReview #BookLovers #BookRecommendations #ReadingCommunity #Bookstagram #BookstagramIndia #ReadersOfInstagram #BooksOfInstagram #MustRead #विद्यार्थीमित्र #शिक्षण #शिक्षणआणिसमाज #युवावर्ग #युवाशक्ती #युवाविचार #तरुणाई #StudentMotivation #YouthEmpowerment #Education #SocialAwareness #SocialEducation #विद्यार्थीमित्रप्रारफीकशेख #DrAPJAbdulKalamStudentFoundation #StudentFoundation #NurturingPotentialThroughEducation #TheRadicalHumanist #radicalhumanism